REM Uykusu ve Rüya: Rüyalar Hangi Uyku Evresinde Görülür?

Uyku, dışarıdan bakıldığında tek düze bir dinlenme hali gibi görünür. Oysa gece boyunca beyin, birbirinden çok farklı evreler arasında düzenli bir döngüyle gidip gelir. Bu evrelerden biri, yirminci yüzyılın ortasında keşfedildiğinde rüya araştırmalarını kökünden değiştirdi: REM uykusu. Bu yazıda uyku evrelerinin nasıl işlediğini, REM uykusunun neden "rüya uykusu" olarak anıldığını ve bu adlandırmanın bugün neden tam olarak doğru sayılmadığını anlatıyoruz.

REM uykusu nedir?

REM, İngilizce "rapid eye movement", yani hızlı göz hareketi ifadesinin kısaltmasıdır. Bu evrede gözler kapalı göz kapaklarının altında hızlı ve düzensiz hareketler yapar. Beyin dalgaları uyanıklıktakine benzer, kalp atışı ve solunum düzensizleşir. Buna karşın vücudun istemli kaslarının çoğu geçici olarak gevşer; bu duruma atoni denir.¹ Böylece beyin canlı bir rüya yaşarken beden yerinde kalır ve rüyadaki hareketler gerçek harekete dönüşmez.

REM uykusunun keşfi, 1953'te Chicago Üniversitesi'nde çalışan Eugene Aserinsky ve Nathaniel Kleitman'ın gözlemiyle başladı. Araştırmacılar uykunun belirli dönemlerinde gözlerin hızla hareket ettiğini ve bu dönemlerin gece boyunca düzenli aralıklarla tekrarlandığını bildirdi.² Bu buluş, rüyanın ilk kez laboratuvarda nesnel bir işaretle izlenebileceği umudunu doğurdu.

Uyku evreleri nelerdir ve gece boyunca nasıl sıralanır?

Günümüzde uyku dört evrede incelenir: REM dışı (NREM) uykunun üç evresi ve REM uykusu.¹

Bir uyku döngüsü ortalama 90 dakika kadar sürer ve tipik bir gecede dört ila altı döngü yaşanır. İlk REM dönemi uykuya daldıktan yaklaşık 90 dakika sonra başlar. Gecenin ilk yarısında derin uyku ağırlıktayken, ikinci yarısında REM dönemleri giderek uzar. Yetişkinlerde REM, toplam uykunun yaklaşık yüzde 25'ini oluşturur.¹ Bu yüzden sabaha karşı uyandığımızda bir rüyanın ortasında olma olasılığımız yüksektir.

REM uykusuna neden "rüya uykusu" denir?

Aserinsky ve Kleitman'ın keşfinden kısa süre sonra William Dement ve Kleitman, gönüllüleri REM ve REM dışı dönemlerde uyandırarak sistemli bir karşılaştırma yaptı. REM döneminde uyandırılanların büyük çoğunluğu canlı rüyalar anlatırken, REM dışı dönemlerde uyandırılanlardan bu oran çok daha düşüktü. Araştırmacılar ayrıca kişilerin rüyalarının süresini, REM döneminin süresiyle uyumlu biçimde tahmin edebildiğini ve göz hareketlerinin bazen rüyadaki bakış yönüyle örtüştüğünü bildirdi.³

Bu bulgular, REM uykusunu rüyanın fizyolojik karşılığı olarak gören güçlü bir paradigmanın doğmasına yol açtı. Sonraki yıllarda beyin görüntüleme çalışmaları da REM uykusunun rüyaya uygun bir beyin ortamı yarattığını gösterdi. PET ile yapılan bir çalışmada REM sırasında duygularla ilişkili amigdala, ön singulat korteks ve talamus etkinleşirken, mantıksal denetim ve planlamayla ilişkili dorsolateral prefrontal korteksin etkinliği belirgin biçimde azalıyordu.⁴ Bu tablo, REM rüyalarının neden yoğun duygular taşıdığını ve neden mantıksız olaylar karşısında şaşırmadığımızı açıklamaya yardım eder.

REM dışı uykuda da rüya görülür mü?

Evet. "Rüya yalnızca REM'de görülür" düşüncesi, 1960'lardan itibaren yapılan çalışmalarla sarsılmaya başladı. Tore Nielsen'in 2000 yılında yayımlanan kapsamlı derlemesi, REM dışı uykudan yapılan uyandırmalarda zihinsel içerik bildirme oranının ortalama yüzde 50 dolayında olduğunu ve bu oranın yıllar içinde yöntemler geliştikçe arttığını gösterdi.⁵

NREM rüyaları ile REM rüyaları arasında yine de belirgin farklar vardır. NREM rüyaları genellikle daha kısa, daha az görsel, daha düşünce benzeridir ve daha az duygusal yük taşır. REM rüyaları ise daha uzun, daha hikâyeli, daha tuhaf ve daha duygusaldır. Nielsen, bu farkları uzlaştırmak için ilginç bir model önerdi: REM dışı uykuda görülen rüya benzeri deneyimlerin bir kısmı, o sırada gizli biçimde süren REM benzeri süreçlerden kaynaklanıyor olabilir.

2017'de Francesca Siclari ve arkadaşları bu tartışmaya yeni bir boyut kattı. Yüksek yoğunluklu EEG kullanan araştırmacılar, hem REM hem NREM uykusunda kişinin rüya bildirdiği anlarda beynin arka bölgelerinde yavaş dalga etkinliğinin azaldığını buldu. Bu "sıcak bölgeyi" gerçek zamanlı izleyerek, NREM uykusunda uyandırılan kişinin rüya anlatıp anlatmayacağını önceden tahmin edebildiler.⁶ Bu sonuç, rüyanın belirli bir uyku evresinden çok, beynin belirli bölgelerindeki yerel etkinlikle ilişkili olduğunu düşündürüyor.

REM uykusu ile rüya aynı şey mi?

Bugünkü yanıt "hayır, ama çok yakın akrabalar" şeklindedir. Bu ayrımın en güçlü savunucularından biri nöropsikolog Mark Solms oldu. Solms, beyin hasarı geçirmiş hastalarda rüyanın tamamen kaybolabildiğini, ancak bu kaybın REM uykusunu yöneten beyin sapı bölgelerinden çok ön beyindeki belirli yollarda hasar olduğunda görüldüğünü bildirdi. Ona göre REM uykusu rüya için güçlü bir tetikleyicidir; ama rüyayı asıl üreten, ön beyindeki motivasyonla ilişkili devrelerdir ve bu devreler REM dışı tetikleyicilerle de çalışabilir.⁷

Allan Hobson ise REM uykusu ile rüya arasındaki bağı vurgulamaya devam etti. Hobson'a göre REM uykusu, beynin dünyanın sanal bir modelini kurduğu ve uyanık bilinci geliştirip sürdürmeye yardım eden bir "ön-bilinç" halidir.⁸ İki yaklaşım arasındaki tartışma, rüya biliminin en verimli tartışmalarından biri oldu ve hâlâ tam olarak kapanmış değil.

REM uykusunda kaslar gevşemezse ne olur?

REM uykusundaki kas gevşemesi, rüyayı güvenli kılan bir koruma mekanizmasıdır. Bu mekanizma bozulduğunda ortaya çıkan duruma REM uykusu davranış bozukluğu denir. Bu bozukluğu olan kişiler rüyalarını uyurken canlandırır; konuşur, bağırır, yumruk atar ya da tekme savurur. Bu durum hem kişinin kendisi hem de yatağı paylaştığı kişi için yaralanma riski taşır.

İlginç biçimde bu bozukluk, rüya araştırmaları için de değerli bilgiler sağlamıştır. Fransa'da yapılan bir çalışmada, rüya hatırlamadığını söyleyen hastaların da uykuda rüya sahnelerini açıkça canlandırdığı gözlendi; bu, rüya görmenin hatırlamadan bağımsız sürdüğünü gösteren önemli bir kanıt oldu.⁹ Uykuda bu tür hareketler fark ediliyorsa, özellikle ileri yaşta yeni başladıysa, bir hekime başvurmak gerekir.

Uyku laboratuvarında REM uykusu nasıl ölçülür?

REM uykusunu ve diğer uyku evrelerini ayırt etmek için kullanılan temel yöntem polisomnografidir. Bu incelemede kişi bir gece boyunca uyku laboratuvarında uyurken başına yerleştirilen elektrotlarla beyin dalgaları (EEG), göz çevresine yerleştirilen elektrotlarla göz hareketleri ve çene altına yerleştirilen elektrotlarla kas gerginliği kaydedilir. Çoğu zaman solunum, kalp ritmi, kandaki oksijen düzeyi ve bacak hareketleri de izlenir.

Bu üç temel sinyal birlikte değerlendirildiğinde REM uykusu kolayca tanınır: Beyin dalgaları hızlı ve düşük genliklidir, gözler hızlı hareketler yapar ve kas gerginliği neredeyse sıfıra iner. Derin uykuda ise tablo tam tersidir; yavaş ve büyük genlikli dalgalar baskındır, göz hareketleri yoktur.

Rüya araştırmalarında bu kayıtlara bir adım daha eklenir. Araştırmacılar kişiyi belirli bir evrenin içindeyken uyandırır ve hemen ne yaşadığını sorar. Böylece hangi beyin etkinliğinin hangi deneyimle eşleştiği adım adım haritalanabilir. Klinik uygulamada ise polisomnografi, uyku apnesi, narkolepsi ya da REM uykusu davranış bozukluğu gibi durumların tanısında kullanılır.

REM uykusunun duygularla ilişkisi nedir?

REM uykusu son yıllarda en çok duygu düzenlemesi açısından incelenen uyku evresidir. Bu evrede stres ve uyarılmışlıkla ilişkili noradrenalin belirgin biçimde baskılanırken, duygusal anıları işleyen amigdala ve hipokampus ağları etkin kalır. Matthew Walker ve Els van der Helm, bu özel kimyasal ortamın gün içindeki duygusal deneyimlerin yeniden işlenmesine ve duygusal yükünün hafiflemesine zemin hazırlayabileceğini öne sürdü.¹⁰

Bu model henüz tümüyle doğrulanmış değil ve rüya içeriğinin bu süreçteki rolü tartışmalı. Yine de REM uykusunun yalnızca bir "rüya sineması" değil, beynin gece boyunca yürüttüğü önemli bir bakım ve düzenleme süreci olduğu görüşü giderek güç kazanıyor.