Tekrarlayan Rüyalar: Aynı Rüyayı Neden Tekrar Tekrar Görürüz?

Bazı rüyalar bir kez görülür ve unutulur. Bazıları ise yıllar boyunca, araya uzun sessizlikler girse de, neredeyse aynı sahneyle geri döner: Aynı koridor, aynı kapı, aynı koşu. Sabah uyandığınızda "yine o rüya" demeniz, bu deneyimin ne kadar tanıdık olduğunu gösterir. Tekrarlayan rüyalar, rüya araştırmalarında ayrı bir başlık olarak incelenir. Çünkü hem içerikleri hem de uyanık hayatla ilişkileri sıradan rüyalardan farklı bir tablo çizer. Bu yazıda tekrarlayan rüyaların ne olduğunu, kimlerde görüldüğünü, araştırmaların bu rüyalar hakkında ne söylediğini ve döngüyü kırmak için neler yapılabileceğini ele alıyoruz.

Tekrarlayan rüya nedir?

Araştırmacılar tekrarlayan rüyayı, zaman içinde yeniden ortaya çıkan ve yalnızca aynı temayı değil, büyük ölçüde aynı içeriği koruyan rüyalar olarak tanımlar.¹ Bu tanımdaki ayrım önemlidir. Farklı gecelerde farklı biçimlerde kovalanmak, bir temanın tekrar etmesidir. Her seferinde aynı evde, aynı kişi tarafından, aynı merdivenlerde kovalanmak ise tekrarlayan bir rüyadır.

Bu rüyaları birkaç gruba ayırmak mümkündür:

• Tekrarlayan rüyalar: Aynı senaryonun aylar ya da yıllar arayla geri dönmesi.
• Tekrarlayan temalar: Ayrıntıları değişen ama özü aynı kalan rüyalar; sınava hazırlıksız girmek ya da bir yere yetişememek gibi.
• Tekrarlayan kâbuslar: Kişiyi korku ya da sıkıntıyla uyandıran ve sık yinelenen rüyalar. Travmatik bir olaydan sonra görülenler ayrı bir başlık oluşturur.

Her tekrarlayan rüya kâbus değildir. Kimi kişi yıllardır aynı evin odalarında dolaştığını ya da hiç gitmediği bir şehirde yürüdüğünü görür ve bu rüyalar yalnızca tuhaf bir tanıdıklık hissi bırakır. Yine de araştırmalar, tekrarlayan rüyaların önemli bir bölümünün sıkıntı veren içerikler taşıdığını gösteriyor.

Tekrarlayan rüyalar ne kadar yaygın?

Tekrarlayan rüya görmek sanıldığından çok daha olağandır. Kanadalı araştırmacıların derlediği çalışmalara göre yetişkinlerin yaklaşık yüzde 60 ile 75'i hayatının bir döneminde en az bir tekrarlayan rüya gördüğünü bildirir.¹ Çocuklarda da durum benzerdir: 11 yaşındaki 168 çocukla yapılan bir çalışmada çocukların yüzde 35'i son bir yıl içinde tekrarlayan bir rüya gördüğünü söylemiştir.² Aynı çalışmada tekrarlayan rüya gören erkek çocukların tepkisel saldırganlık puanları, bu rüyaları görmeyenlerden daha yüksek çıktı; kız çocuklarında ise belirgin bir fark görülmedi. Yazarlar bu bulgunun, 11 yaş civarında bile tekrarlayan rüyaların bazı çocuklarda altta yatan duygusal güçlüklere işaret edebileceğini düşündürdüğünü belirtti.²

Pek çok kişi tekrarlayan rüyasının çocuklukta başladığını hatırlar. Yetişkinlerin çocukluk dönemine ait tekrarlayan rüyalarını anlattığı çalışmalarda bu rüyaların büyük çoğunluğunun hoş olmayan ya da tehdit içeren rüyalar olarak tarif edildiği görülür. Yaş ilerledikçe ise tehdit içerikli tekrarlayan rüyaların oranı azalır.¹

Tekrarlayan rüyalarda neler görülür?

Tekrarlayan rüyaların içeriği, rüya araştırmalarının en tutarlı bulgularından birini gösterir: Bu rüyalar çoğunlukla olumsuzdur. Antonio Zadra ve arkadaşlarının 212 tekrarlayan rüya üzerinde yaptığı çalışmada raporların yüzde 66'sında en az bir tehdit unsuru vardı. Tehditler genellikle tehlikeli nitelikteydi ve doğrudan rüyayı görene yönelikti. Rüyayı gören de çoğu zaman kaçmaya ya da kendini korumaya çalışıyordu.³

Gençlerde tablo biraz farklıdır. 11 ile 15 yaş arasındaki ergenlerden toplanan 102 tekrarlayan rüya raporunda en sık temalar canavarlar ya da hayvanlarla karşılaşma, ardından fiziksel saldırı, düşme ve kovalanma oldu. Raporların büyük çoğunluğunda en az bir olumsuz tema vardı. Ancak tehdit unsuru rüyaların yalnızca yaklaşık yarısında görülüyordu.¹ Yetişkinlerin tekrarlayan rüyalarında tehdit daha çok insan figürlerinden gelirken, çocukluk rüyalarında canavarlar ve hayvanlar öne çıkar. Kovalanma ise her iki dönemde de yaygın bir temadır.¹

Yetişkinlerin anlattığı tekrarlayan rüyalarda sık karşılaşılan sahneler şunlardır:

• Kovalanmak, saklanmak ya da bir saldırıdan kaçmaya çalışmak
• Düşmek ya da bir yerden düşecek gibi olmak
• Sınava hazırlıksız girmek, okula ya da bir randevuya geç kalmak
• Bir yerde kaybolmak, bir yolu ya da kapıyı bulamamak
• Dişlerin dökülmesi ya da kırılması
• Çocukluk evine ya da eski bir okula geri dönmek

Rüyalar neden tekrarlar?

Bu sorunun tek ve kesin bir cevabı yoktur. Araştırmacılar birkaç açıklama üzerinde durur ve bunlar birbirini dışlamaz.

Çözülmemiş bir duygu ya da kaygı

En yaygın açıklama, tekrarlayan rüyanın kişinin hayatında çözülmemiş bir gerilimle ilişkili olduğudur. Yetişkinlerde tekrarlayan rüyaların stres kaynaklarıyla ve daha düşük psikolojik iyi oluşla ilişkili olduğu birçok çalışmada bildirilmiştir.¹ Tekrarlayan bir rüyanın sona ermesinin ise psikolojik iyi oluşta bir toparlanmayla birlikte görülebildiği aktarılır.¹ Bu bulgu, tekrarlayan rüyanın bir tür "açık dosya" gibi işleyebileceğini düşündürür: Sorun yerinde durdukça rüya da geri gelir.

Süreklilik ve duygusal öncelik

Süreklilik hipotezine göre rüyalar uyanık hayattaki kaygı ve ilgileri yansıtır.⁴ Bir kaygı uzun süre gündemde kaldıkça onu sahneleyen rüyanın da tekrar etmesi bu çerçevede şaşırtıcı değildir. Uykunun duygusal anıları işlemede rol oynadığını öne süren yaklaşımlar da, yeterince işlenemeyen yoğun duyguların rüyalarda yeniden belirebileceğini düşünür.⁵

Tehdit provası

Tehdit simülasyonu kuramı, rüyanın tehlikeli durumları prova etmek için evrimleşmiş olabileceğini öne sürer. Zadra ve arkadaşları bu kuramı tekrarlayan rüyalarla test ettiğinde sekiz hipotezin altısını destekleyen sonuçlar buldu; ancak tekrarlayan rüyaların yüzde 15'inden azı hayatta kalma açısından gerçekçi ve olası durumları gösteriyordu ve rüyayı gören, bütün çabasına karşın tehditten nadiren kurtulabiliyordu. Yazarlar bu nedenle sonuçların kuramı ancak kısmen desteklediğini belirtti.³

Tekrarlayan rüyanın anlamı nedir?

Tekrarlayan bir rüyanın herkes için geçerli tek bir anlamı yoktur. Aynı sahne, farklı hayatlarda farklı şeyleri sahneleyebilir. Bu yüzden sözlük tanımı aramaktan çok, rüyanın size ne hissettirdiğine ve ne zaman geri döndüğüne bakmak daha yararlı olur. Şu sorular yol gösterebilir:

1. Rüya ilk ne zaman başladı? O dönemde hayatınızda bir değişiklik, kayıp ya da baskı var mıydı?
2. Hangi dönemlerde sıklaşıyor? İş yükünün arttığı, ilişkilerin gerildiği ya da önemli bir kararın yaklaştığı zamanlarla örtüşüyor mu?
3. Rüyada en baskın duygu ne? Korku, utanç, çaresizlik, özlem ya da öfke mi?
4. Rüyada siz ne yapıyorsunuz? Kaçıyor musunuz, donup kalıyor musunuz, yoksa bir şeyi bulmaya mı çalışıyorsunuz?
5. Rüya zamanla değişti mi? Sonu, mekânı ya da sizin tepkiniz farklılaştı mı?

Son soru özellikle önemlidir. Bazı kişiler, hayatlarındaki bir sorunu çözdükten sonra tekrarlayan rüyanın biçim değiştirdiğini, daha az korkutucu hale geldiğini ya da tamamen kaybolduğunu fark eder. Rüyanın değişimini izlemek, uyanık hayattaki değişimi de görünür kılabilir.

Geleneksel tabir kültüründe tekrarlayan rüyaya ayrı bir anlam yükleyen yorumlara rastlanır; ancak bu yorumlar kaynaktan kaynağa değişir ve sitemizde geleneksel bakışı her sembolün kendi maddesinde, atıflarıyla birlikte aktarıyoruz.

Tekrarlayan rüyayı durdurmak mümkün mü?

Tekrarlayan rüyalar çoğu zaman kendiliğinden seyrekleşir. Yine de rahatsız edici hale geldiklerinde işe yarayabilecek bazı adımlar vardır:

• Rüya günlüğü tutmak: Rüyayı ve o günkü olayları kısa notlarla kaydetmek, rüyanın hangi koşullarda geri döndüğünü görmeyi kolaylaştırır.
• Gündüz kaynağına bakmak: Rüyanın sahnelediği duygunun uyanık hayattaki karşılığını fark etmek ve o konuda küçük de olsa bir adım atmak.
• Uyku düzenini korumak: Düzensiz uyku, alkol ve yatmadan hemen önceki yoğun uyaranlar rüyaları daha huzursuz hale getirebilir.
• Rüyanın sonunu yeniden yazmak: Özellikle tekrarlayan kâbuslarda kullanılan imgelem provası terapisinde kişi, uyanıkken kâbusun yeni ve daha az sıkıntı veren bir versiyonunu yazar ve bu yeni senaryoyu gün içinde zihninde prova eder. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, kâbus bozukluğu tedavisinde bu yöntemi önerilen yaklaşımlar arasında sayar.⁶

Ne zaman bir uzmana başvurmalı?

Tekrarlayan rüyaların çoğu zararsızdır ve tek başına bir hastalık belirtisi değildir. Ancak aşağıdaki durumlarda bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına başvurmak yerinde olur:

• Rüya sık tekrarlıyor ve sizi korku ya da sıkıntıyla uyandırıyorsa
• Rüyayı görmekten korktuğunuz için uyumaktan kaçınıyorsanız
• Gündüz yorgunluk, dikkat dağınıklığı ya da huzursuzluk yaşıyorsanız
• Rüya yaşadığınız travmatik bir olayı yeniden canlandırıyorsa

Travma sonrası görülen ve olayı tekrar tekrar yaşatan kâbuslar, travma sonrası stres bozukluğunun belirtileri arasında yer alabilir ve uzman desteğiyle belirgin biçimde hafifleyebilir.⁷ Tekrarlayan rüyanın sizi yalnızca meraklandırdığı durumlarda ise ona bir mesaj kaynağı olarak değil, kendinizi tanımanın bir yolu olarak yaklaşmak çoğu zaman yeterlidir.