Çocuklarda Kâbus ve Gece Terörü: Farkları

Gece yarısı çocuğunuzun odasından gelen bir çığlıkla uyanmak, her ebeveynin tanıdığı bir korkudur. Kimi zaman çocuk ağlayarak yanınıza gelir ve gördüğü canavarı ayrıntılarıyla anlatır. Kimi zaman ise yatağında oturmuş, gözleri açık, nefes nefese bağırıyordur. Ama sizi tanımıyor gibidir, sakinleştirmeye çalıştıkça daha çok çırpınır ve sabah hiçbir şey hatırlamaz. Bu iki tablo birbirinden çok farklıdır: ilki büyük olasılıkla bir kâbus, ikincisi bir gece terörüdür. Farkı bilmek, o anda doğru tepkiyi vermenizi kolaylaştırır.

Kâbus ile gece terörü arasındaki fark nedir?

NHS'nin açıklamasına göre kâbus ve gece terörü uykunun farklı evrelerinde ortaya çıkar. Kâbuslar, uyanılan ve hatırlanan kötü rüyalardır. Gece terörü sırasında ise kişi konuşabilir ve hareket edebilir ama uykudadır. Gece terörünün hatırlanması nadirdir¹. AASM de gece terörünün derin uykudan, yoğun korku ve hızlı kalp atışıyla, yönelim kaybı içinde uyanma biçiminde görüldüğünü ve çoğunlukla gecenin ilk üçte birinde ortaya çıktığını belirtir².

Tablodaki bilgiler NHS ve AASM kaynaklarına dayanır¹². Bir de uyku felci vardır: uyanırken ya da uykuya dalarken hareket edememek ve konuşamamak. NHS bunun gece terörüyle aynı şey olmadığını özellikle belirtir¹.

Çocuklarda kâbus ne kadar yaygın?

Çocuklarda kâbus son derece yaygındır. AASM'ye göre kâbuslar özellikle 3 ile 6 yaş arasındaki çocuklarda tipiktir. Küçük çocukların yarısına kadarı anne babasını uyandıracak kadar şiddetli kâbuslar görür. Kâbuslar genellikle on yaş civarında zirveye ulaşır ve ardından azalır. Bazı çocuklarda ergenlikte ve yetişkinlikte de sürebilir².

Bu yaşlarda kâbusların sık görülmesi şaşırtıcı değildir. Çocuklar hayal ile gerçeği ayırmayı öğrenirken, yeni korkularla tanışırken ve gün içinde yoğun duygular yaşarken rüyalar da bu gelişimi yansıtır. Karanlık, canavarlar, kaybolmak ya da anne babadan ayrılmak küçük çocukların kâbuslarında sık rastlanan temalardır.

Zor yaşantılar çocukların rüyalarını nasıl etkiler?

Çocukların rüyaları, yaşadıklarıyla yakından bağlantılıdır. Valli ve arkadaşlarının çalışmasında, savaş ve şiddet gibi ağır yaşantılara maruz kalmış çocukların rüyalarında tehdit içeren olayların daha sık ve daha yoğun olduğu görüldü³. Araştırmacılar bu bulguyu, rüyanın tehlikeli durumları prova eden bir sistem olabileceğini öne süren tehdit simülasyonu kuramıyla ilişkilendirdi⁴. Bu, kâbus gören her çocuğun travma yaşadığı anlamına gelmez; ancak kâbuslar belirli bir olaydan sonra başladıysa ya da o olayı tekrar tekrar canlandırıyorsa, çocuğun ek desteğe ihtiyacı olabileceğinin bir işareti olarak dikkate alınmalıdır.

Gece terörü ne kadar yaygın, kimlerde görülür?

NHS'ye göre gece terörü en çok 3 ile 8 yaş arasındaki çocuklarda görülür¹. Kanada'nın Quebec eyaletinde 1.940 çocuğun 13 yaşına kadar izlendiği geniş bir çalışmada gece terörü yaygınlığının en yüksek olduğu dönem bir buçuk yaş oldu. Bu yaşta çocukların %34,4'ünde gece terörü bildirildi. Erken çocuklukta gece terörü yaşayan çocukların üçte birine kadarı, ilerleyen yıllarda uyurgezerlik de geliştirdi⁵.

Aynı çalışma güçlü bir ailesel yatkınlık da gösterdi: anne ya da babada uyurgezerlik öyküsü, çocukta gece terörü görülmesini ve gece terörünün uzun sürmesini öngörüyordu. Araştırmacılar uyurgezerlik ile gece terörünün aynı altta yatan yatkınlığın iki farklı görünümü olabileceğini öne sürdü⁵. NHS de gece terörünün, ailesinde gece terörü ya da uyurgezerlik öyküsü olanlarda daha sık görüldüğünü belirtir¹.

Kâbusları ve gece terörünü neler tetikler?

NHS'nin saydığı yaygın nedenler hem kâbus hem de gece terörü için geçerlidir¹:

• Çok yorgun ya da hasta olmak
• Gece gelen ani sesler ya da tuvalete kalkma ihtiyacı (bunlar derin uykuyu etkileyebilir)
• Çocuğu korkutan bir şey, örneğin korkutucu bir film
• Stres, kaygı ya da endişe yaratan durumlar

Yeni bir kardeşin doğumu, okula başlamak, taşınmak ya da evdeki gerginlikler gibi değişimler de çocukların uykusuna yansıyabilir. Bu dönemlerde kâbusların artması çoğu zaman geçicidir. Gece terörü yaşayan çocuklarda ise sık gözden kaçan tetikleyicilerden biri yorgunluktur: öğle uykusunun kalkması, geç yatılan bir tatil ya da yoğun geçen bir gün, aynı gece bir atağa zemin hazırlayabilir. Düzenli yatma saatleri bu yüzden her iki durumda da ilk adımdır.

Kâbus gören çocuğa nasıl yardım edilir?

Kâbustan uyanan çocuk gerçekten korkmuştur ve sizi tanır; bu yüzden ona yakınlık göstermek en etkili yardımdır. AASM şu önerileri sıralar²:

• Çocuk kâbustan uyandığında hızla yanına gidip onu rahatlatmak
• Güven veren bir battaniye ya da oyuncak hayvanla uyumasına izin vermek
• Odanın güvenli hissettirmesi için loş bir gece lambası kullanmak
• Kâbusları gündüz açıkça konuşmak
• Kâbus görmenin çocuklar, hatta yetişkinler için normal olduğunu söylemek

NHS de rahatlatıcı bir yatma rutini oluşturmayı, bir uyku günlüğü tutmayı ve stres ya da kaygı yaratabilecek konularla ilgilenmeyi önerir¹. Gece, kâbusun ayrıntılarına girmek yerine kısa ve sakin cümlelerle "buradayım, güvendesin" demek genellikle yeterlidir; konuşma sabaha bırakılabilir.

Çocuğun kâbusları hakkında gündüz nasıl konuşulur?

Gündüz, çocuk dinlenmiş ve güvende hissederken kâbusu konuşmak, onun korkuyu adlandırmasına ve küçültmesine yardım eder. Çocuğa ne gördüğünü sormak, resmini çizdirmek ya da rüyaya yeni bir son uydurmak bu yaştaki çocuklar için doğal ve eğlenceli yollardır. Örneğin rüyadaki canavarın aslında komik bir şapkası olduğunu ya da çocuğun ona "git" dediğinde kaçtığını birlikte hayal edebilirsiniz.

Bu yaklaşım, yetişkinlerde kullanılan ve kâbusun yeni bir sonla yeniden yazılmasına dayanan imgelem prova terapisinin çocuklara uygun, oyunlu bir benzeridir. AASM'nin 2018 tutum belgesi yetişkinlere yönelik olsa da, imgelem prova terapisini kâbus bozukluğu için önerilen yöntem olarak belirtir⁶. Çocuklarda sık ve yıpratıcı kâbuslar için NHS, bilişsel davranışçı terapi gibi psikolojik yöntemlerin yardımcı olabileceğini belirtir¹.

Kâbusu küçümsemekten ya da "saçmalama, öyle şey yok" demekten kaçınmak önemlidir. Çocuk için korku gerçektir; ciddiye alındığını hissetmesi, kâbusla baş etme gücünü artırır.

Gece terörü sırasında ne yapmalı?

Gece terörü ebeveyn için çok sarsıcı görünse de çocuk o sırada uyanık değildir ve büyük olasılıkla sabah hiçbir şey hatırlamayacaktır. NHS'nin önerileri şunlardır¹:

• Sakin kalmak ve çocuğun kendiliğinden sakinleşmesini beklemek
• Kendine ya da başkasına zarar verme riski yoksa onunla konuşmamak ya da hareketlerini durdurmaya çalışmamak
• Uyandırmaya çalışmamak; çocuk sizi tanımayabilir ve teselli edilmeye çalışıldıkça daha çok huzursuzlanabilir

NHS ayrıca, gece terörü her gece aynı saatte oluyorsa iki hafta boyunca her gece, beklenen saatten 15 dakika önce çocuğu uyandırmanın gece terörlerini durdurabileceğini belirtir¹.

Güvenlik önlemleri

Gece terörü ve uyurgezerlik, ciddi yaralanma riski taşıyabilen durumlar olarak tanımlanır⁵. Bu nedenle çocuğun odasında keskin köşeli ya da kırılabilir eşyaları azaltmak, merdiven başlarına güvenlik kapısı koymak, pencere ve dış kapıların güvenli biçimde kapalı olduğundan emin olmak akıllıca olur. Ranzanın üst katı, gece terörü ya da uyurgezerlik yaşayan bir çocuk için uygun değildir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Çoğu çocuk kâbuslardan ve gece terörlerinden büyüdükçe kurtulur ve çoğu durumda tedavi gerekmez¹. NHS ise şu durumlarda bir hekime başvurulmasını önerir¹:

• Kâbuslar 6 yaşından sonra da sürüyorsa
• Kâbuslar sık görülüyorsa ya da üzücü veya korkutucu bir olayın ardından başladıysa
• Gece terörü 12 yaşından sonra da sürüyorsa
• Gece terörü 5 yaşından sonra ilk kez başladıysa

AASM de tekrarlayan kâbuslar çocuğu belirgin biçimde rahatsız ediyorsa çocuk hekimiyle konuşulmasını önerir². Bunlara ek olarak; çocuk gece terörü sırasında kendine zarar veriyorsa, uyurgezerlik eşlik ediyor ve evden çıkma girişimi oluyorsa, gündüz aşırı uykulu, dikkatsiz ya da huzursuzsa ya da uykuda horlama ve nefes duraklamaları fark ediyorsanız çocuk hekiminize danışın. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuz için en doğru değerlendirmeyi hekiminiz yapar.