Rüya Görmemek Normal mi, Tehlikeli mi?

"Ben hiç rüya görmem" cümlesi, rüyalar konusunda en sık duyulan cümlelerden biridir. Bunu söyleyenlerin bir kısmı durumu kayıtsızlıkla karşılar; bir kısmı ise bir şeylerin eksik olduğundan, belki de sağlıklarında bir sorun bulunduğundan endişe eder. Arkadaşları her sabah renkli hikâyeler anlatırken kendi gecelerinin boş bir sayfa gibi geçmesi, insana garip gelebilir. Bu yazıda, rüya görmemek ile rüyayı hatırlamamak arasındaki farkı, rüya deneyimini gerçekten azaltan etkenleri ve hangi durumlarda bir uzmana danışmak gerektiğini araştırmalara dayanarak ele alıyoruz.

Rüya görmemek normal mi?

Bu sorunun cevabı büyük ölçüde "rüya görmemek" ile neyi kastettiğinize bağlıdır. Sabah uyandığınızda hiçbir rüya hatırlamıyorsanız, bu son derece yaygın ve normal bir durumdur. Sağlıklı bir yetişkin gecede dört ila altı uyku döngüsünden geçer ve bu döngülerin her birinde rüya için en elverişli evre olan REM uykusu yer alır.¹ Buna rağmen pek çok insan haftalarca, hatta aylarca tek bir rüya hatırlamayabilir.

Rüya hatırlama sıklığı, boy ya da ayakkabı numarası gibi kişiden kişiye değişen bir özelliktir. Lyon'da yapılan bir çalışmada rüyalarını seyrek hatırlayan grup haftada ortalama yarım rüya bildirirken, sık hatırlayan grup haftada beşten fazla rüya bildiriyordu.² İki grup da sağlıklı gönüllülerden oluşuyordu. Yani hatırlama sıklığının düşük olması, kendi başına bir rahatsızlık ölçütü değildir.

"Rüya görmüyorum" diyenler gerçekten rüya görmüyor mu?

Bu soruyu doğrudan sınamak zordur, çünkü rüyayı ancak kişinin anlattığı kadarıyla bilebiliriz. Fransız uyku araştırmacıları bu güçlüğü ilginç bir yolla aştı. REM uykusu davranış bozukluğu olan hastalarda, normalde REM sırasında gevşeyen kaslar gevşemez ve kişi rüyasını uyurken konuşarak ya da hareket ederek canlandırır. Araştırmacılar 289 hastayı inceledi ve bunların sekizinin rüya hatırlamadığını belirledi; bu sekiz kişiden dördü hayatı boyunca hiç rüya hatırlamadığını söylüyordu.³

Video kayıtlarında ise bu kişilerin de neredeyse her gece tartıştığı, kavga ettiği ya da konuştuğu, yani karmaşık ve sahne niteliğinde rüyaları canlandırdığı görüldü. REM uykusundan aniden uyandırıldıklarında bile bir rüya anlatamadılar. Araştırmacıların vardığı sonuç açıktı: Rüya hatırlamayanlar da rüya üretiyor; sorun üretimde değil, hatırlamada.

Bu çalışmanın bir sınırlılığı, katılımcıların bir uyku bozukluğu olan kişiler olmasıdır. Yine de rüya üretiminin hatırlamadan bağımsız sürdüğüne dair şimdiye kadarki en güçlü kanıtlardan biri sayılır.

Rüya görmemek tehlikeli mi?

Rüya hatırlamamak, tek başına tehlikeli bir durum değildir. İnternette sıkça dolaşan "rüya görmeyen insan delirir" ya da "rüya görmemek zekâ kaybının işaretidir" gibi iddiaların bilimsel bir dayanağı yoktur. Rüyalarını seyrek hatırlayan kişilerle sık hatırlayanlar arasında bilişsel ya da klinik açıdan anlamlı bir fark bulunmamıştır. Yukarıdaki çalışmada rüya hatırlamayan hastalar da bilişsel ve klinik ölçümler bakımından rüya hatırlayan hastalardan farklı değildi.³

Bu tür söylentilerin kaynağı büyük olasılıkla eski uyku yoksunluğu deneylerinin yanlış aktarılmasıdır. Bir insanın günlerce uykusuz bırakılması ciddi sonuçlar doğurabilir; ancak bu, uykunun bütününden yoksun kalmanın etkisidir, sabah rüya hatırlamamanın değil. Her gece uyuyan ve rüyalarını unutan biri, bu deneylerdeki durumla hiçbir şekilde karşılaştırılamaz. Kaygı yaratan bu iddiaları, sağlıklı uykuya dair basit bir gerçekle değiştirmek gerekir: Düzenli uyuyorsanız, büyük olasılıkla rüya da görüyorsunuz.

Önemli olan, rüyaların değil uykunun sağlığıdır. Yeterince ve kesintisiz uyuyor, gün içinde dinç hissediyorsanız, rüyalarınızı hatırlayıp hatırlamamanız sağlığınız hakkında pek bir şey söylemez.

Gerçekten hiç rüya görmemek mümkün mü?

Çok nadir de olsa mümkündür ve bu durum bilimin rüyayı anlamasına önemli katkı sağlamıştır. Nöropsikolog Mark Solms, beyin hasarı geçirmiş hastalar üzerindeki çalışmalarında, bazı hastaların rüya görmeyi tümüyle bıraktığını bildirdi. Bu kayıp, REM uykusunu yöneten beyin sapı bölgelerinden çok, ön beyindeki belirli yollarda ya da beynin arka kısmındaki bölgelerde hasar olduğunda ortaya çıkıyordu.⁴

Bu bulgu, rüyanın REM uykusundan ayrılabilen bir süreç olduğunu düşündüren önemli bir kanıt oldu. Lyon grubunun çalışması da benzer bir noktaya dikkat çeker: Temporoparyetal bileşke ya da medial prefrontal korteksin beyaz maddesinde hasar olduğunda rüya bildirimlerinin tamamen durabildiği biliniyor; bu bölgeler, rüyalarını sık hatırlayan sağlıklı kişilerde daha etkin bulunuyor.² Ancak burada söz konusu olan, felç ya da ağır beyin hasarı gibi tıbbi tablolardır. Sağlıklı bir insanın rüya hatırlamaması bu durumla karıştırılmamalıdır.

Uykunun her anında rüya görür müyüz?

Hayır; uyku boyunca bilinç sürekli bir film gibi akmaz. Laboratuvar çalışmalarında kişiler gecenin farklı anlarında uyandırılıp "az önce bir şey yaşıyor muydunuz?" diye sorulduğunda, cevaplar üç gruba ayrılır: canlı bir rüya anlatanlar, bir şey yaşadığını hissedip içeriğini hatırlayamayanlar ve hiçbir deneyim olmadığını söyleyenler. Nielsen'in derlemesine göre REM dışı uykudan yapılan uyandırmaların ortalama yarısı kadarında zihinsel içerik bildiriliyor. Yani kalan yarısında kişi bir şey yaşadığını aktaramıyor.⁵

Siclari ve arkadaşlarının 2017'deki çalışması bu farkın beyindeki karşılığını gösterdi. Kişinin rüya bildirdiği anlarda beynin arka bölgelerinde yavaş dalga etkinliği azalıyor; deneyim bildirilmeyen anlarda ise bu bölgede yavaş dalgalar baskın kalıyordu. Araştırmacılar bu "sıcak bölge"yi izleyerek, kişinin uyandırıldığında rüya anlatıp anlatmayacağını önceden tahmin edebildi.⁶

Bu bulgular önemli bir şeyi hatırlatıyor: Derin uykunun bazı dönemlerinde gerçekten "boşluk" yaşanabilir ve bu tamamen normaldir. Rüyasız bir derin uyku dönemi ile rüyasını unutmuş bir REM dönemi, sabah aynı boşluk hissini bırakabilir.

Rüyaları azaltan ya da hatırlamayı zorlaştıran etkenler nelerdir?

Bazı günlük etkenler, ya rüya için gereken REM uykusunu azaltarak ya da rüyanın belleğe kaydedilmesini zorlaştırarak "rüya görmüyorum" hissini güçlendirebilir:

• Alkol: Alkol, ilk REM döneminin başlamasını her dozda geciktirir; orta ve yüksek dozlarda gece boyunca toplam REM oranı da çoğu çalışmada azalır.⁷
• Antidepresanlar: Bu ilaçların büyük kısmı REM uykusunu azaltır ve başlamasını geciktirir. Etki genellikle tedavinin başında en belirgindir ve zamanla hafifler. Bazı ilaç gruplarında ise aylarca sürebilir.⁸ İlacınızı bu nedenle kendi başınıza bırakmayın; değişiklik gerekiyorsa hekiminizle konuşun.
• Kısa ya da bölünmüş uyku: REM dönemleri gecenin ikinci yarısında uzar.¹ Erken kalkmak zorunda kalan ya da sabaha karşı sık uyanan biri en uzun rüya dönemlerini kaçırabilir.
• Uyanış biçimi: Alarmla ani uyanış ve hemen ardından telefona, haberlere ya da işe yönelmek, kırılgan rüya anısını kolayca siler.
• İlgisizlik: Rüyalara dikkat etmeyen biri, uyanış anındaki kısa izleri de fark etmeden geçebilir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Rüya hatırlamamak tek başına bir hekime gitme nedeni değildir. Ancak aşağıdaki durumlar, rüyadan bağımsız olarak uyku sağlığınızın değerlendirilmesi gerektiğini gösterebilir:

• Yeterince yatakta kaldığınız halde gün içinde sürekli uykulu ya da bitkin hissetmek.
• Yüksek sesli horlama ya da yanınızda yatan birinin uykuda nefesinizin durduğunu fark etmesi.
• Uykuda bağırma, tekme atma, yataktan düşme ya da kendinize veya yanınızdakine zarar verebilecek hareketler. Bu belirti, özellikle ileri yaşta yeni başladıysa mutlaka değerlendirilmelidir.
• Bir beyin hasarı, felç ya da nörolojik bir hastalık sonrasında rüya deneyiminde ve uykuda belirgin değişiklikler.
• Yeni bir ilaca başladıktan sonra uyku düzeninizin ya da rüyalarınızın belirgin biçimde değişmesi.

Bu belirtiler sık tekrarlıyor ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa, bir hekime ya da uyku bozuklukları konusunda deneyimli bir uzmana başvurmak en doğru adımdır.

Rüyalarımı hatırlamak istiyorum; nereden başlamalıyım?

İyi haber şu ki rüya hatırlama, büyük ölçüde geliştirilebilen bir beceridir. Yatmadan önce rüyanızı hatırlamaya niyet etmek, uyandığınızda hemen kalkmayıp birkaç dakika gözleriniz kapalı beklemek ve aklınızda kalan en küçük parçayı yatağın yanındaki bir deftere not etmek, birçok kişide birkaç hafta içinde fark yaratır.⁹

Not alırken "anlamlı mı" diye düşünmeyin. Tek bir renk, bir kişinin yüzü ya da bir duygu da değerli bir başlangıçtır. Zamanla bu parçalar uzar, birbirine bağlanır ve rüyalarınızın gerçekte hiç kaybolmadığını, yalnızca sabahın ilk dakikalarında sessizce uzaklaştığını fark edebilirsiniz.