Kâbus Görmek Hangi Hastalığın Belirtisi Olabilir? Ne Zaman Hekime Başvurmalı

Arka arkaya birkaç kâbusun ardından pek çok kişi internette aynı soruyu arar: "Bu bir hastalığın belirtisi mi?" Sorunun dürüst cevabı iki parçalıdır. Bir yandan kâbuslar son derece yaygındır ve çoğu zaman hiçbir hastalığa işaret etmez. Öte yandan sık, şiddetli ve uykuyu bozan kâbuslar bazı sağlık sorunlarıyla birlikte görülebilir ve bir hekimin değerlendirmesini hak eder. Bu yazı tanı koymak için değil, hangi durumlarda bir sağlık profesyoneline danışmanın yerinde olacağını anlamanıza yardımcı olmak için hazırlandı.

Kâbus görmek tek başına bir hastalık belirtisi mi?

Hayır. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'ne (AASM) göre yetişkinlerin tahminen %50 ile %85'i ara sıra kâbus gördüğünü bildirir ve çoğu durumda kâbusların nedeni belirsizdir¹. Stresli bir hafta, uykusuz bir gece ya da gece izlenen korkutucu bir film, kâbus görmek için yeterli olabilir².

Klinik açıdan önemli olan, kâbusların sıklığı ve yarattığı sıkıntıdır. Kâbusların düzenli olarak uykuyu böldüğü, kişinin uyumaktan korktuğu ve gündüz yorgunluk yaşadığı durum "kâbus bozukluğu" olarak adlandırılır. AASM bu durumun insanların yaklaşık %2 ile %8'inde görüldüğünü tahmin eder¹; AASM'nin 2018 tutum belgesinde ise yetişkinlerdeki oran yaklaşık %4 olarak verilir³.

Kâbuslar hangi ruhsal durumlarla ilişkili olabilir?

AASM, uyku sorunlarına yol açan kâbusların depresyon, kaygı bozuklukları ve travma sonrası stres bozukluğu gibi ruh sağlığı sorunlarıyla ilişkili olabileceğini belirtir¹. NHS de yaygın anksiyete bozukluğu gibi ruhsal durumları kâbusların olası nedenleri arasında sayar².

Levin ve Nielsen'in derlemesi bu ilişkiyi daha ayrıntılı ele alır: haftada en az bir kez kâbus görme oranı nüfusta %4 ile %10 arasındadır ve kâbuslar stres, ruhsal belirtiler ve bazı yatkınlıklarla birlikte daha sık görülür⁴. Yazarlara göre belirleyici olan yalnızca yaşanan stresin miktarı değil, kişinin olaylara ne kadar yoğun ve sıkıntılı duygularla tepki verdiğidir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: kâbus ile ruhsal sıkıntı arasındaki ilişki iki yönlüdür. Kaygı kâbusları artırabilir; kâbuslar da uykuyu bozarak kaygıyı ve gündüz yorgunluğunu artırabilir. Bu nedenle kâbusların kendisi de tedavi hedefi olabilir.

Bir başka yaygın yanlış anlama, kâbusun içeriğinden hastalık çıkarmaya çalışmaktır. Rüyada hastanede olmak, diş dökülmesi ya da kan görmek bedeninizde bir hastalık olduğunu göstermez. Hekimin ilgilendiği şey rüyanın konusu değil, kâbusların ne sıklıkla görüldüğü, uykuyu nasıl etkilediği ve gündüz yaşamınıza ne kadar yansıdığıdır. İçerik ancak travmatik bir olayı tekrar tekrar yaşatıyorsa klinik açıdan özel bir anlam taşır.

Travma sonrası kâbuslar neden ayrı ele alınır?

Ağır bir kaza, saldırı, doğal afet ya da kayıp gibi sarsıcı bir olayın ardından aynı kâbusun tekrar tekrar görülmesi sık rastlanan bir durumdur. AASM'ye göre bu kâbuslar çoğu zaman yaşanan olayın yeniden yaşanması biçimindedir ve sıradan kâbuslardan farklı olarak uykunun daha erken evrelerinde de görülebilir¹. Kâbuslar, travma sonrası stres bozukluğunun en sık ve en yıpratıcı belirtilerinden biridir⁴.

Bu tür kâbuslar için etkinliği gösterilmiş psikolojik yöntemler vardır. AASM'nin 2018 tutum belgesi, travmaya bağlı kâbuslar ve kâbus bozukluğu için imgelem prova terapisini önerilen yöntem olarak belirtir³. NHS de travmatik bir olaya bağlı kâbuslarda hekimin danışmanlık gibi psikolojik destek önerebileceğini belirtir².

İlaçlar ve maddeler kâbusları etkiler mi?

Evet, etkileyebilir. AASM, antidepresanlar ile yüksek tansiyon ve Parkinson hastalığında kullanılan bazı ilaçların kâbus sıklığını artırabileceğini belirtir¹. NHS de antidepresanlar gibi bazı ilaçları kâbus ve gece terörünün olası nedenleri arasında sayar².

Bu bilgi, ilacınızı bırakmanız gerektiği anlamına gelmez. Bir ilaca başladıktan, dozu değiştikten ya da ilacı bıraktıktan sonra kâbuslarınızda belirgin bir değişiklik fark ettiyseniz, bunu ilacı yazan hekimle konuşmak en doğru yoldur. İlacı kendi kararınızla kesmek, kâbuslardan çok daha ciddi sorunlara yol açabilir.

Alkol, kafein ya da başka maddeler kullanıyorsanız, bunların uyku düzeninizi nasıl etkilediğini de hekiminize anlatın. Uykunun bölünmesine yol açan her alışkanlık, kâbusların daha sık hatırlanmasına zemin hazırlayabilir.

Uyku bozuklukları kâbusla karıştırılabilir mi?

Bazı uyku bozuklukları ya kâbusları artırır ya da kâbusla karıştırılır. NHS, uykuyu etkileyen durumları ve beyni etkileyen hastalıkları kâbus ve gece terörünün olası nedenleri arasında sayar; ciddi bir yaralanmanın ardından uykunun dört ila altı hafta boyunca bozulabileceğini de belirtir².

REM uykusu davranış bozukluğu

AASM'nin özellikle altını çizdiği bir durum vardır: REM uykusu davranış bozukluğu. Bu bozuklukta kişi, REM uykusunda olması gereken kas gevşekliğini yaşamaz ve canlı, çoğu zaman hareketli ya da şiddet içeren rüyalarını bedeniyle "oynar": yumruk atar, tekmeler, bağırır ya da yataktan düşer. AASM bu durumu, kişinin kendisine ya da yatak partnerine zarar verebileceği için tıbbi değerlendirme gerektiren bir bozukluk olarak tanımlar ve en sık orta yaşlı erkeklerde görüldüğünü belirtir¹.

Uzman merkezlerde tanı konmuş hastalarla yapılan çok merkezli bir çalışma, nedeni bilinmeyen REM uykusu davranış bozukluğunun yıllar içinde bazı nörolojik hastalıklara dönüşme riskinin yüksek olduğunu gösterdi⁵. Bu bulgu kâbus gören herkesi ilgilendirmez; sıradan kâbuslarda kişi rüyasını bedeniyle yaşamaz. Ancak rüyalarınızı uykuda hareketle yaşadığınız size söyleniyorsa, bunu bir hekime anlatmak önemlidir.

Kâbusu gece teröründen ve uyku felcinden nasıl ayırırsınız?

Gece yaşanan korku deneyimleri çoğu zaman tek bir adla anılır, oysa farklı olaylardır. Aşağıdaki tablo NHS ve AASM kaynaklarına dayanır²¹⁶:

Çocuklarda kâbuslar ne zaman dikkat gerektirir?

Çocuklarda kâbus yetişkinlerden daha sıktır ve büyük ölçüde gelişimin olağan bir parçasıdır. AASM'ye göre kâbuslar özellikle 3 ile 6 yaş arasında tipiktir, küçük çocukların yarısına kadarı anne babasını uyandıracak kadar şiddetli kâbuslar görür ve kâbuslar genellikle on yaş civarında zirve yaptıktan sonra azalır¹. Bu nedenle bir çocuğun kâbus görmesi tek başına bir hastalık belirtisi sayılmaz.

NHS ise şu durumlarda çocuğun bir hekime götürülmesini önerir: kâbusların 6 yaşından sonra da sürmesi, kâbusların sık olması ya da üzücü veya korkutucu bir olayın ardından başlaması². Gece terörü için de benzer ölçütler vardır: 12 yaşından sonra sürmesi ya da 5 yaşından sonra ilk kez başlaması hekimle konuşmayı gerektirir².

Ne zaman hekime başvurmalı?

NHS, düzenli kâbuslar uykunuzu ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa hekime başvurmanızı önerir². AASM ise sık sık rahatsız edici rüyalarla uyanıyor, bu rüyaların ayrıntılarını hatırlıyor ve sonrasında yeniden uyumakta zorlanıyorsanız bir hekimle ya da uyku hekimiyle konuşmanızı tavsiye eder¹.

Şu işaretlerden biri varsa bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir:

• Kâbuslar haftada birkaç kez tekrarlıyor ve uykunuzu bölüyorsa
• Uyumaktan korkuyor, yatmayı erteliyor ya da gündüzleri yorgun ve dikkatsizseniz
• Kâbuslar sarsıcı bir olaydan sonra başladıysa ve o olayı yeniden yaşatıyorsa
• Kâbuslara süregiden üzüntü, kaygı, öfke ya da umutsuzluk eşlik ediyorsa
• Kâbuslar bir ilaca başladıktan ya da ilaç değiştirdikten sonra arttıysa
• Uykuda rüyanızı bağırarak, tekmeleyerek ya da yataktan fırlayarak yaşıyorsanız
• Gündüz aşırı uyku hâli, horlama ya da nefes durması gibi başka uyku belirtileri de varsa

Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden acil sağlık hizmetlerine ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurun. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Görüşmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

AASM'ye göre hekim kâbusların ne zaman başladığını, ne sıklıkla görüldüğünü ve içeriğini, tıbbi geçmişinizi, kullandığınız ve geçmişte kullandığınız ilaçları ve ailenizde uyku sorunu olup olmadığını öğrenmek isteyecektir. İki haftalık bir uyku günlüğü tutmanız da istenebilir; çoğu durumda kâbuslar için ek teste gerek kalmaz¹. Görüşmeden önce bu bilgileri bir kâğıda yazmak, kısa bir muayenede önemli bir ayrıntının unutulmasını önler.