Kültürlerde Rüya: Antik Mısır’dan Artemidoros’a, Türk Halk İnançlarına

İnsanlar yazıyı bulduklarından beri rüyalarını da kaydetmiş, onları anlamlandırmaya çalışmıştır. Rüya bazen tanrıların mesajı, bazen bir hükümdarın meşruiyet belgesi, bazen de ruhun kendi derinliklerine yaptığı bir yolculuk olarak görülmüştür. Bu yazıda, rüya yorumunun Antik Mısır'dan Yunan dünyasına, İslam tabir geleneğinden Türk kültürüne uzanan yolculuğunu, ansiklopedik ve müze kaynaklarına dayanarak kısaca izliyoruz.

Mezopotamya ve Antik Mısır'da rüyalar nasıl yorumlanırdı?

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Rüya" maddesine göre ilk tabir metinlerinin Asurlularda yazıldığı belirtilir. Aynı madde, bu konudaki en eski eserin MÖ 2000 yıllarına ait bir Mısır papirüsü olduğunu ve bu papirüste 200 çeşit rüya tabirine yer verildiğini aktarır; Mısır'da Serapis tapınaklarında rüya tabircilerinin çalıştığını da ekler.¹

Bu geleneğin bugün görülebilen en ünlü örneklerinden biri British Museum'da korunan Chester Beatty III Papirüsü'dür (envanter no. EA10683). Müze kaydına göre papirüsün ön yüzünde rüyaları yorumlamaya yönelik bir el kitabı, arka yüzünde ise edebî metinler bulunur. Müze papirüsü yaklaşık MÖ 1220'ye, II. Ramses dönemine tarihlendirir. Arka yüze Kadeş Savaşı üzerine bir şiiri kopyalayan katip Kenherhepeşef'tir. Papirüs daha sonra başka aile üyelerinin eline geçmiş ve onlar da adlarını ön yüze eklemiştir.²

TDV İA'nın verdiği MÖ 2000 tarihi ile müzenin verdiği tarih arasındaki fark dikkat çekebilir. Ansiklopedi en eski geleneği, müze ise elimizdeki somut kopyayı tarihlendirmektedir; ancak bu ayrımı netleştiren ayrıntılı bir karşılaştırmaya ulaşamadık. Kesin olan, Mısır'da rüya yorumunun bir "el kitabı" türü oluşturacak kadar yerleşik bir uğraş olduğudur.

Mezopotamya ve Mısır'da önemli bir uygulama daha vardır: bir soruya cevap almak için kutsal bir mekânda uyuyup rüya beklemek. İslâm Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan bir değerlendirmede Seyfi Kenan, bu tür "rüya bekleme" tekniklerinin en eski örneklerinin Sümerler ve eski Mısırlılarda görüldüğünü belirtir.³

Hint ve Yunan dünyasında rüya nasıl ele alındı?

TDV İA'ya göre Vedalar'da rüya listeleri bulunur. Yunan dünyasında ise Hipokrat, Eflâtun ve Aristo'ya rüyayla ilgili eserler nispet edilir.¹ Bu isimler rüyayı farklı açılardan ele almıştır: kimisi beden sağlığıyla ilişkisini, kimisi ruhun doğasıyla bağlantısını sorgulamıştır.

Antik dünyanın rüya yorumu üzerine bize ulaşan en kapsamlı eseri ise Daldisli Artemidoros'un Oneirokritika'sıdır (Rüyaların Yorumu). Daniel E. Harris-McCoy'un eserin Yunanca metnini İngilizce çeviri ve şerhle yayımladığı 2012 tarihli Oxford baskısı, onu Roma İmparatorluğu dönemine, MS 2. yüzyılın ortası ile 3. yüzyılın başları arasına yerleştirir.⁴ Beş kitaptan oluşan eser, rüyaları sınıflandırır ve aynı sembolün rüya görenin mesleğine, yaşına ve toplumsal konumuna göre farklı anlamlar taşıyabileceğini vurgular.

Artemidoros'un önemi Yunan dünyasıyla sınırlı kalmamıştır. TDV İA'ya göre eser, Huneyn b. İshak tarafından Arapçaya çevrilmiş ve bu çeviriden sonra İslam tabir geleneğini etkilemiştir.^[1][5] Bugün bir rüya sözlüğünde "bu sembol kime göre ne anlama gelir" sorusunu görmenin kökleri kısmen buraya kadar uzanır.

Yahudi ve Hristiyan geleneğinde rüyanın yeri neydi?

TDV İA, Tevrat'ta Yusuf'un rüyalarının anlatıldığını ve Talmud'da rüyalara ayrılmış bir bölüm bulunduğunu kaydeder.¹ Yusuf kıssası, Kur'an'da da en ayrıntılı rüya anlatısının yer aldığı bölümdür. Böylece üç büyük tek tanrılı din, rüya yorumunun en bilinen hikâyesini paylaşır. Kardeşlerin kıskançlığı, zindandaki iki arkadaşın rüyası ve Mısır hükümdarının yedi semiz, yedi cılız inek rüyası, yüzyıllar boyunca hem dinî hem de edebî metinlerde işlenmiştir.

İslam geleneğinde rüya yorumu nasıl gelişti?

İslam düşüncesinde rüya hem dinî hem felsefi bir konu olmuştur. TDV İA'ya göre İslam dönemi tabir literatüründe İbn Sîrîn'e nispet edilen ve tabirleri konularına göre sıralayan kitap, İbrâhim el-Kirmânî'nin Kitâb-ı Düstûr'u ve İbn Kuteybe'nin Ta'bîrü'r-rü'yâ'sı öne çıkar.¹ 9. yüzyılda yaşamış İbn Ebü'd-Dünyâ'nın (ö. 894) Kitâbü'l-Menâm'ı ise Kenan'ın değerlendirmesine göre rüyaları, vefat edenlerle yaşayanlar arasında bir iletişim ve ahlâkî mesaj aracı olarak ele alan erken dönem eserlerindendir.³

Filozoflar da rüyayı açıklamaya çalışmıştır. TDV İA'nın özetine göre Kindî, uykuyu ve rüyayı nefsin bir işlevi olarak görür ve duyular devre dışı kaldığında tasavvur gücünün serbest kaldığını söyler. Fârâbî rüyanın oluşumunda muhayyile gücünü belirleyici sayar. İbn Sînâ, metafizik kaynaklı rüyaların yanında fizyolojik nedenli rüyaların da bulunduğunu belirtir ve aç kişinin rüyasında yiyecek görmesini örnek verir. İbn Haldûn ise rüyayı ruhun mânâlar âlemine dalarak suretleri görmesi olarak açıklar.¹ İbn Sînâ'nın aç kişinin yiyecek görmesi örneği, bugünkü psikolojinin "gündüz durumunun rüyaya yansıması" fikrine şaşırtıcı ölçüde yakındır.

Eski Türklerde ve Türk halk kültüründe rüyanın yeri neydi?

TDV İA'ya göre eski Türklerde rüya, bir haber taşıyıcı olarak önemliydi; Uygur hükümdarı Bögü Kağan örneğinde olduğu gibi hanların rüyalarına göre hareket ettikleri anlatılır.¹ "Tâbirnâme" maddesi, rüyanın Uygur Türeyiş destanında, Oğuz Kağan ve Dede Korkut anlatılarında yer aldığını, Kutadgu Bilig'de ise rüya tabirine ayrılmış bir bölüm (4366-4375. beyitler) bulunduğunu belirtir.⁵

Türk tarihindeki en ünlü rüya ise muhtemelen Osman Gazi'nin rüyasıdır. Kamil Şahin'in TDV İA "Edebâli" maddesine göre Osman Gazi bir gece Şeyh Edebâli'nin zaviyesinde kalmış, rüyasında şeyhin koynundan doğan bir ayın kendi koynuna girdiğini, göbeğinden bir ağaç bittiğini ve ağacın gölgesinin dünyaya yayıldığını görmüştür. Edebâli bu rüyayı Osman'a ve neslinin hükümdarlığına yormuş, kızı Malhun Hatun'u da onunla evlendirmiştir. Anlatının ana kaynağı Âşıkpaşazâde'nin tarihidir; Oruç Bey'in rivayetinde ise rüyayı Osman Gazi değil babası Ertuğrul Gazi görür.⁶

Tarihçiler bu tür anlatıları dikkatle değerlendirir. Halil İnalcık, TDV İA'nın "Osman I" maddesinde Osman ile Edebâli arasındaki "folklorik bir kutsama hikâyesi"nden söz eder ve bu tür kutsamaların, Türkmen beylerinin ilâhî onay ve meşruiyet arayışının bir ifadesi olarak okunması gerektiğini belirtir.⁷ Yani rüya, burada bir tarih kaydı olmaktan çok, bir hanedanın kendini nasıl anlattığını gösteren güçlü bir semboldür.

Halk kültüründe de rüya canlılığını korur. Kötü rüyanın akan suya anlatılması, "hayırdır inşallah" diyerek rüyanın hayra yorulması gibi pratikler bu sürekliliğin örnekleridir. Bu inançların bir kısmının kökeni belgeli değildir; onları ayrı yazılarımızda kaynaklarıyla ele alıyoruz.

Modern dönemde rüyaya bakış nasıl değişti?

20. yüzyılda Freud ve Jung rüyayı bilinçdışının dili olarak yorumladı. Ardından laboratuvar araştırmaları başladı: Hobson ve McCarley'nin 1977'de ortaya koyduğu aktivasyon-sentez modeli, rüyayı beyin sapının REM uykusundaki etkinliğine beynin anlam vermeye çalışmasıyla açıklayan etkili bir kuram oldu.⁸ Bugün araştırmacılar rüyaları, uyanık yaşamla sürekliliği, duygu işleme ve bellekle ilişkisi üzerinden inceliyor. Binlerce yıllık yorum geleneğinin sorduğu "bu rüya ne anlatıyor?" sorusu yerini büyük ölçüde "bu rüya nasıl oluşuyor ve ne işe yarıyor?" sorusuna bıraktı; ama iki soru hâlâ yan yana yaşıyor.

Farklı kültürlerin rüya anlayışında ortak noktalar var mı?

Kültürler arasındaki en dikkat çekici ortak nokta, rüyanın kişiye göre okunması gerektiği fikridir. Artemidoros'un meslek ve yaşa göre yorum farklılığı, İslam tabircilerinin rüya görenin hâlini sorması ve bugünkü psikolojinin kişisel bağlama verdiği önem aynı sezgiyi paylaşır. Bu sitede her sembolde bağlam soruları sormamızın nedeni de budur.