İstihare Nedir? Tarihçesi ve Dinî Kaynaklardaki Yeri

İstihare, Türkiye'de çoğu zaman "rüyaya yatmak" diye bilinir: bir evlilik, iş ya da taşınma kararından önce dua edip uyumak ve rüyada bir işaret beklemek. Oysa klasik kaynaklardaki istihare, bu yaygın algıdan oldukça farklıdır. Aradaki farkı görmek, istihareyi hem daha doğru anlamayı hem de onu bir fal yöntemine dönüştüren uygulamaları ayırt etmeyi kolaylaştırır. Bu yazıda istiharenin kökenini, hadislerdeki dayanağını, mezheplerin görüşlerini ve tarih boyunca nasıl uygulandığını TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "İstihâre" maddesine dayanarak anlatıyoruz. Amacımız bir ibadet tarifi vermek değil; ibadetin nasıl yapılacağını öğrenmek isteyenler Diyanet'in yayınlarına ya da bir din görevlisine başvurabilir.

İstihare ne demek?

İstihare kelimesi Arapça hayr (iyi, hayırlı) kökünden gelir ve "hayırlı olanı istemek" anlamına gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi terimi, kişinin yapacağı bir iş konusunda Allah katında hayırlı olanı dilemek amacıyla kıldığı nafile namaz ve yaptığı dua olarak tanımlar.¹

Ansiklopediye göre "istihare" kelimesi Kur'an'da geçmez; ancak hayr kökünden türeyen kelimeler sıkça kullanılır. İstiharenin çerçevesini çizen ayetler arasında istişareyi ve ardından Allah'a tevekkülü öğütleyen Âl-i İmrân suresinin 159. ayeti ile Talâk suresinin 3. ayeti zikredilir.¹ Yani istihare, aklı ve danışmayı devre dışı bırakan bir yöntem değil, onların ardından gelen bir tevekkül hâli olarak konumlanır.

İstiharenin hadislerdeki kaynağı nedir?

İstiharenin temel dayanağı, Câbir b. Abdullah'tan nakledilen hadistir. TDV İA bu hadisin kaynakları olarak Ahmed b. Hanbel'in Müsned'ini, Buhârî'nin Sahîh'ini (Deavât, 49; Tevhîd, 10) ve İbn Mâce'nin Sünen'ini (İkāmetü's-salât, 188) gösterir. Câbir'in anlatımına göre Hz. Peygamber istihareyi sahâbîlere "Kur'an'dan bir sure öğretir gibi" öğretmiştir.¹

Hadisin özü şudur: kişi bir işe niyet ettiğinde farz dışında iki rekât namaz kılar ve ardından, o işin dini, geçimi ve sonucu bakımından kendisi için hayırlı olmasını, değilse kendisinden uzaklaştırılmasını dileyen bir dua okur. Ansiklopedi, dua sırasında söz konusu işin anılması gerektiğini de belirtir.¹ Dikkat edilirse hadiste rüyadan söz edilmez; vurgu, hayırlısının dilenmesi ve sonucun Allah'a bırakılması üzerindedir.

İstihare fal ve kehanetten nasıl ayrılır?

TDV İA, istihareyi anlatırken Kur'an'ın İslam öncesi Arap toplumunda yaygın olan fal oklarıyla (ezlâm) karar verme âdetini "şeytan işi" olarak nitelediğini hatırlatır (Mâide, 5/90). A'râf suresinin 188. ayeti de peygamberler dahil hiç kimsenin gaybı bilmediğini bildirir.¹

Bu karşıtlık önemlidir: cahiliye döneminde insanlar okları çekip çıkan işarete göre yola çıkar ya da vazgeçerdi. İstihare ise kişinin geleceği "öğrenmesi" değil, bilmediğini kabul edip hayırlısını dilemesidir. Ansiklopedi, istiharenin sonucu belirsiz işler için yapıldığını, açıkça iyi ya da açıkça kötü olduğu bilinen şeyler için yapılmadığını da vurgular.¹

İstihare için rüya görmek şart mı?

Hayır. TDV İA'ya göre istiharenin örnek alınan biçimi namaz ve duadır. Ardından kişinin içinde beliren eğilime dikkat edilir. Ansiklopedi, Enes b. Mâlik'ten gelen rivayete dayanarak, istiharenin ardından gönülde ilk beliren düşünce ya da hissin dikkate alınmasından söz eder: huzur, ferahlık ve içe sinme hâli işe devam etmeye, sıkıntı ve huzursuzluk ise vazgeçmeye işaret sayılır.¹

Ansiklopedi bu noktada iki önemli uyarıyı da aktarır. Birincisi, Mâlikî âlim İbnü'l-Hâc el-Abderî'nin, sırf rüya görmek amacıyla uyumayı ya da günlerden ve isimlerden uğur çıkarmayı bid'at saymasıdır. İkincisi, rüyada beyaz ya da yeşil görmenin olumlu, siyah ya da kırmızı görmenin olumsuz sayılması gibi yorumların "şahsî tecrübelere dayanmakta, dolayısıyla dinî bir mahiyeti bulunmamakta" olduğudur.¹

Bu durum, rüyanın genel olarak dinî bir hüküm kaynağı sayılmamasıyla da uyumludur. Diyanet'in Hadislerle İslâm eseri, rüyaların amel konusunda bağlayıcı olmadığını ve kişisel bir bilgi kaynağı olarak genel ve kesin bir hüküm bildirmediğini belirtir.²

Mezhepler istihare hakkında ne söyler?

TDV İA, fıkıh kitaplarındaki görüşleri şöyle özetler:¹

• Biçim: Dört mezhep de istiharenin en faziletli şeklinin iki rekât namaz ve ardından dua olduğunda birleşir.
• Yalnız dua: Mâlikî ve Şâfiî âlimler istihare duasının herhangi bir namazın ardından okunabileceğini kabul eder. Hanbelîler dışındaki üç mezhep, namaz kılma imkânı olmadığında yalnız dua ile yetinilebileceğini söyler.
• Vakit: Namaz kılınması mekruh olan vakitler dışında her zaman yapılabilir.
• Tekrar: Hanefî, Mâlikî ve Şâfiî âlimler, belirgin bir eğilim oluşmazsa istiharenin yedi defaya kadar tekrarlanabileceğini kabul eder. Bu görüş Enes b. Mâlik'ten gelen bir rivayete dayandırılır.
• Başkası adına: Şâfiî ve Mâlikî âlimler, kardeşine yardım etmeyi öğütleyen hadise dayanarak başkası adına istihare yapılabileceğini kabul eder. Mâlikî fakih Hattâb ise bu uygulamaya doğrudan bir dayanak bulamadığını belirtmiştir.

Ansiklopedi ayrıca İbnü'l-Hâc'ın, istişarenin de sünnete uygun olduğunu ve kişinin ne istihareyi ne de istişareyi ihmal etmemesi gerektiğini söylediğini aktarır.¹ Diyanet'in Hadislerle İslâm eserinde anlatılan Uhud örneği de aynı dengeyi gösterir: Hz. Peygamber gördüğü rüyaya göre hareket etmekte ısrar etmemiş, ashâbıyla istişare ederek karar vermiştir.²

İstihare tarihte nasıl uygulandı?

TDV İA'ya göre istihare İslam dünyasında yaygın bir uygulama hâline gelmiştir. Komutanların seferden önce, hükümdarların veliaht belirlemeden önce istihareye başvurduğu. Evlilik öncesinde ve çocuklara isim verilirken istihare yapmanın bir gelenek olduğu kaydedilir. Bazı âlimlerin verdikleri fetvaları istihare sonucuyla desteklediği de nakledilir.¹

Daha geniş bir tarih perspektifinden bakıldığında, önemli kararlar öncesinde rüya beklemek İslam'a özgü bir olgu değildir. İslâm Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan bir kitap değerlendirmesinde Seyfi Kenan, rüya tabiri ve İngilizcede dream incubation denen rüya bekleme tekniklerinin kültürden kültüre farklılık gösterdiğini ve en eski örneklerinin Sümerler ile eski Mısırlılarda görüldüğünü belirtir.³ Türkiye'deki "rüyaya yatma" algısının, istiharenin hadisteki biçimi ile bu çok daha eski ve yaygın insanlık pratiğinin zamanla iç içe geçmesinden beslenmiş olması muhtemeldir. Ancak bu, kaynaklarda açıkça belgelenmiş bir köken değil, bir değerlendirmedir. Hangi unsurun nereden geldiğini ayırmak için, klasik kaynakların söylediğiyle halk arasındaki uygulamayı ayrı ayrı okumak gerekir.

Halk arasındaki istihare uygulamaları dinî midir?

TDV İA, istihare adı altında yaygınlaşan bazı uygulamaları sayar ve bunların dinden değil tecrübe ve örften kaynaklandığını belirtir:¹

• Mushafı rastgele açıp sağ sayfadaki ayetten işaret çıkarmak,
• Hâfız-ı Şîrâzî'nin Dîvân'ı ya da Mevlânâ'nın Mesnevî'si ile fal açmak,
• Namazdan sonra "yap" ve "yapma" yazılı kâğıtlardan birini çekmek,
• Tesbih tanelerini sayıp tek ya da çift çıkmasına göre karar vermek.

Rüya üzerinden yapılan yorumlar için de aynı değerlendirme geçerlidir. Bu yüzden "istihareye yattım, rüyamda yeşil gördüm, demek ki evlenmeliyim" gibi bir çıkarım, klasik kaynakların istihareye yüklediği anlamın ötesine geçer. Para karşılığı "istihareye yatıp" başkalarına kesin cevaplar veren kişilere de temkinli yaklaşmak gerekir; Diyanet'in Hadislerle İslâm eseri, rüyalara göre hayatını planlayan kişilerin uydurma yorumlarla yönlendirilebileceği uyarısını yapar.⁴

İstihare karar vermeye nasıl yardım eder?

Kaynakların çizdiği tabloya göre istihare, kararın yerine geçen bir "cevap makinesi" değildir. Önce düşünmek, bilgi toplamak ve güvenilir kişilere danışmak; sonra hayırlısını dileyip sonucu kabullenmek şeklinde özetlenebilecek bir sürecin parçasıdır. TDV İA'nın "Rüya" maddesi de rüyayı kişiye özgü bir bilgi olarak görür ve onunla amel etmeyi şer'î hükümlere aykırı olmama şartına bağlar.⁵

Gündelik hayat açısından bakıldığında da önemli bir kararın ardından hissedilen iç huzur ya da huzursuzluk, kişinin bilinçli olarak dile getiremediği değerlendirmelerini dile getirebilir. Bu yüzden istihareden sonra bir rüya görmemek "cevap gelmedi" anlamına gelmez. Kaynaklar zaten rüyayı şart koşmaz. Kaygı içinde sürekli bir işaret beklemek yerine, kararınızı danışarak ve düşünerek vermek, geleneğin istihareye biçtiği yerle de uyumludur.