İbn Sîrîn Kimdir? Ona Atfedilen Tabir Kitaplarının Hikâyesi

Türkiye'de rüya tabiri denince akla gelen ilk isim çoğu zaman İbn Sîrîn'dir. Kitapçılarda, internet sitelerinde ve sosyal medyada "İbn Sîrîn'e göre rüyada yılan görmek…" gibi ifadelerle sayısız yorum dolaşır. Peki İbn Sîrîn gerçekte kimdi, ne tür bir âlimdi ve adına basılan tabir kitaplarını gerçekten o mu yazdı? Bu yazıda sorulara, Ahmet Yücel'in kaleme aldığı TDV İslâm Ansiklopedisi "İbn Sîrîn" maddesi başta olmak üzere ansiklopedinin ilgili maddelerine dayanarak cevap veriyoruz.

İbn Sîrîn kimdir?

Tam adı Ebû Bekr Muhammed b. Sîrîn el-Basrî'dir. TDV İA'ya göre 34 (654) yılında Basra'da doğmuştur. Kaynaklarda 31 (651) ve 33 (653) tarihleri de geçer. 9 Şevval 110'da (15 Ocak 729) yine Basra'da vefat etmiştir.¹

Ailesinin hikâyesi, ilk İslam fetihleri döneminin toplumsal dokusunu yansıtır. Babası Sîrîn, İran'daki Cercerâyâ'dandır ve Hâlid b. Velîd'in Aynüttemr seferinde esir alınmış, Enes b. Mâlik'in kölesi olmuş, daha sonra mükâtebe yoluyla azat edilmiştir. Annesi Safiyye ise Hz. Ebû Bekir'in azatlı cariyesidir. Kardeşleri Yahyâ, Ma'bed, Enes ve Hafsa da güvenilir râviler olarak anılır.¹

Geçimini ticaretle sağlamıştır. Ansiklopedinin aktardığı bir rivayete göre, satın aldığı zeytinyağına bir fare düştüğü için yağın tamamını dökmüş, bu yüzden borcunu ödeyemeyerek hapse girmiştir. Vefatından sonra oğlu Abdullah, babasının 40.000 dirhemlik borcunu ödemiştir.¹ Bu anekdot, onun titizliğine ve ticari dürüstlüğüne dair anlatılan hikâyelerin tipik bir örneğidir.

İbn Sîrîn hangi ilimlerde öne çıktı?

Bugün daha çok rüya tabiriyle tanınsa da, TDV İA'ya göre İbn Sîrîn'in "ilmî şahsiyetinde hadisçilik ve fıkıh ağır basar." Tefsir, şiir ve hesap bilgisiyle de anılmış, "imam" ve "hâfız" unvanlarıyla nitelendirilmiştir. Güvenilir bir muhaddis olduğu konusunda görüş birliği vardır ve rivayetleri Kütüb-i Sitte'de yer alır.¹

Hocaları arasında Zeyd b. Sâbit, Hz. Hasan, İmrân b. Husayn ve Ebû Hüreyre gibi sahâbîler ile Abîde es-Selmânî ve Kādî Şüreyh gibi tâbiîn âlimleri bulunur. Öğrencileri arasında Şa'bî, Katâde b. Diâme, Eyyûb es-Sahtiyânî ve Evzâî gibi isimler sayılır.¹ Ansiklopedi onu yumuşak huylu, alçakgönüllü, cömert ve takva sahibi biri olarak tanıtır.

Bu bilgiler önemlidir; çünkü İbn Sîrîn'i yalnızca "rüya tabircisi" olarak görmek, onun asıl kimliğini, yani titiz bir hadis râvisi ve fakih kimliğini gölgede bırakır.

Rüya tabircisi olarak şöhreti nasıl doğdu?

TDV İA, İbn Sîrîn'in "ilk rüya tabircilerinden biri" olarak tanındığını, ancak bu şöhretin daha çok sonraki yüzyıllarda büyüdüğünü belirtir. İbn Sa'd, Halîfe b. Hayyât, Ahmed b. Hanbel ve Hatîb el-Bağdâdî gibi erken ve önemli biyografi kaynakları onun tabirciliğinden söz etmez. Buhârî, Müslim, Câhiz ve Ebû Nuaym'da ise konuyla ilgili rivayetler bulunur.¹

Sonraki dönem yazarlarında bu şöhret belirginleşir. İbn Hallikân onun tabir konusundaki geniş bilgisinden söz eder, Zehebî tabirlerinden örnekler verir. İbn Haldûn ise onu bu alanın en meşhur isimlerinden biri olarak anar ve tabir kurallarının ondan nesilden nesile aktarıldığını söyler.¹

TDV İA'nın "Tâbirnâme" maddesi de İbn Sîrîn'i Hz. Ebû Bekir, Esmâ bint Ebû Bekir ve Saîd b. Müseyyeb ile birlikte erken dönemde tabirleriyle tanınan kişiler arasında sayar.² Yani İbn Sîrîn'in rüya yorumlarıyla anılması tamamen sonradan uydurulmuş bir şey değildir; tartışma, ona atfedilen kitaplar üzerindedir.

İbn Sîrîn'e hangi tabir kitapları atfedilir?

TDV İA, İbn Sîrîn'e nispet edilen ve birçok baskısı bulunan şu eserleri sayar:¹

• Ta'bîrü'r-rü'yâ
• Tefsîrü'l-ahlâmi'l-kebîr
• Müntehabü'l-kelâm fî tefsîri'l-ahlâm
• Kitâbü'l-Kelâm fî tefsîri'l-ahlâm
• Tefsîrü ahlâmi't-tefâ'ül ve Tefsîrü ahlâmi't-teşâ'üm
• Kāmûsü'l-ahlâm
• Tefsîrü'l-ahlâm ve'r-rü'yâ ve Tefsîrü'l-ahlâm
• Külliyyât-ı Ta'bîr-i Hâb

Liste bile tek başına bir şey anlatır: aynı kişiye birbirine çok benzeyen onlarca başlık nispet edilmiştir. "Tâbirnâme" maddesi ayrıca İbn Sîrîn'e ait olarak Kitâbü'l-Cevâmi' adlı bir eserden söz eder.² TDV İA'nın "Rüya" maddesi de İbn Sîrîn'e ait olarak bilinen, tabirleri konularına göre sıralayan kitabı İslam dönemi tabir literatürünün önemli eserleri arasında anar.³

Bu kitapları gerçekten İbn Sîrîn mi yazdı?

TDV İA'nın cevabı temkinlidir ve gerekçelidir. Erken kaynaklar İbn Sîrîn'in bir tabir kitabı yazdığından söz etmez. İbnü'n-Nedîm el-Fihrist'te ona bir Ta'bîrü'r-rü'yâ nispet etse ve Rûdânî bir İbâretü'r-rü'yâ'dan bahsetse de, ansiklopedi bu atıfları ikna edici bulmaz.¹

Ansiklopedinin öne çıkardığı gerekçe dikkat çekicidir: "hadislerin yazılmasına bile karşı çıkan İbn Sîrîn'in rüya tabirine dair kitap yazması düşünülemez." Madde, ona atfedilen derlemelerin "bir tâbiîn âliminin ilmî otoritesinden faydalanma gayretinden kaynaklanmış olmalı" olduğunu belirtir ve bu eserlerin bazılarında İbn Sîrîn'den sonra yaşamış kişilerin adlarının geçtiğine dikkat çeker.¹

Kısacası, "İbn Sîrîn'in kitabı" diye bilinen eserler büyük olasılıkla onun adına, onun ününden yararlanılarak sonradan derlenmiştir. İçlerinde ona gerçekten ait bazı sözlerin bulunması mümkündür; ama hangi yorumun ona ait olduğunu, hangisinin sonradan eklendiğini ayırmak çoğu zaman imkânsızdır.

İbn Sîrîn'in adı Türk tabir geleneğine nasıl girdi?

TDV İA'nın "Tâbirnâme" maddesine göre Türk edebiyatındaki tabirnamelerin çoğu Arapçadan tercümedir ve İbn Sîrîn ile Ca'fer es-Sâdık'a nispet edilen eserler Türkçeye ilk çevrilenler arasındadır. Madde, İbn Sîrîn'i Seyyid Süleyman, İbnü'l-Arabî, Nablusî ve Niyâzî-i Mısrî ile birlikte en tanınmış tabirname yazarları arasında sayar.²

Basım tarihinde de İbn Sîrîn'in adı başka büyük tabircilerle yan yanadır. TDV İA'nın "Nablusî" maddesi, Nablusî'nin Ta'tîru'l-enâm'ının bazı baskılarının İbn Sîrîn ve Halîl b. Şâhin'e nispet edilen eserlerle birlikte yayımlandığını belirtir.⁴ Böylece okuyucunun elinde, birbirinden yüzyıllarca uzak yazarların yorumları aynı cilt içinde birleşmiş oldu. Bugün internette "İbn Sîrîn'e göre" diye dolaşan pek çok yorum da bu karma geleneğin, hatta çoğu zaman kaynağı belirsiz çağdaş derlemelerin ürünüdür.

İbn Sîrîn hakkında yaygın yanlışlar nelerdir?

İnternette ve popüler kitaplarda İbn Sîrîn'le ilgili sık tekrarlanan bazı ifadeler, ansiklopedik bilgilerle karşılaştırıldığında düzeltilmeye ihtiyaç duyar:

• "İbn Sîrîn bir sahâbîdir." Değildir. Sahâbîlerden ders almış, onları görmüş bir tâbiîdir. TDV İA onu doğrudan "tâbiî" olarak tanıtır.¹
• "İbn Sîrîn yalnızca bir rüya tabircisiydi." Ansiklopediye göre ilmî kimliğinde hadis ve fıkıh ağır basar. Tabirciliğiyle ilgili ün, büyük ölçüde sonraki yüzyıllarda gelişmiştir.¹
• "Rüya tabiri kitabını kendi eliyle yazdı." Bu kesin değildir; ansiklopedi bunun pek mümkün görünmediğini gerekçeleriyle açıklar.¹
• "Bütün İbn Sîrîn kitapları aynı metindir." Değildir. Ona nispet edilen çok sayıda farklı başlık ve baskı vardır. İçerikleri birbirini tutmayabilir.
• "İbn Sîrîn'in yorumu kesin çıkar." Hiçbir klasik kaynak böyle bir iddiada bulunmaz. Gelenekte tabir, rüya görenin hâline göre değişen bir yorumdur.

Bu düzeltmeler İbn Sîrîn'in değerini azaltmaz; tersine onu, adına yazılmış kitapların gölgesinden çıkarıp kendi tarihî kimliğiyle görmeyi sağlar.

"İbn Sîrîn'e göre" ifadesini bugün nasıl okumalı?

Bu bilgiler ışığında "İbn Sîrîn'e göre rüyada şunu görmek şu anlama gelir" cümlesi, tarihî açıdan doğru bir cümle değildir. Daha dürüst ifade, "İbn Sîrîn'e atfedilen tabir kitaplarında" ya da "İbn Sîrîn adıyla bilinen gelenekte" olacaktır. Sitemizde bu yüzden her zaman "İbn Sîrîn'e atfedilen" ifadesini kullanıyoruz.

Bu, söz konusu yorumların değersiz olduğu anlamına gelmez. Ona atfedilen eserler, yüzyıllar boyunca Müslüman toplumların rüyaları nasıl anlamlandırdığını gösteren zengin bir kültür mirasıdır. Ama bu mirası bir kehanet kitabı gibi değil, bir dönemin sembol dünyasını anlatan bir belge gibi okumak gerekir. Ayrıca TDV İA'nın "Rüya" maddesinin aktardığı kelâm görüşü de hatırlanmalıdır: rüya kesin bilgi vasıtası değildir.³ Ünlü bir isme dayandırılmış olsa bile hiçbir tabir, geleceğe dair kesin bir hüküm taşımaz.